Willem Pijper

Het lijkt onlogisch om de in 1894 in Zeist geboren kunstenaar Willem Pijper (1894-1947) te benoemen als schrijver. Pijper is immers met name bekend gebleven als een van Nederlands belangrijkste componisten van de 20e eeuw. Maar Pijper had wel degelijk een tweede carrière. Hij was ook een groot literair talent.

12 april 2026

tekst: Maarten Bos

Het lijkt onlogisch om de in 1894 in Zeist geboren kunstenaar Willem Pijper (1894-1947) te benoemen als schrijver. Pijper is immers met name bekend gebleven als een van Nederlands belangrijkste componisten van de 20e eeuw. Al in 1918 werd er werk van hem uitgevoerd door het Concertgebouworkest in Amsterdam.

Maar Pijper had wel degelijk een tweede carrière. Hij was ook een groot literair talent en het was in de eerste plaats daarom dat zijn vriend Simon Vestdijk, de vermaarde schrijver uit Doorn, hem waardeerde. Pijper schreef talloze essays, kritieken en ook duizenden brieven. Daarnaast was hij hoofdredacteur van het fameuze tijdschrift De Muziek.

Cassettes
Eind 2011 verscheen een schitterende uitgave in 3 cassettes van het complete letterkundige proza van de componist. Titel van de publicatie is Het Papieren Gevaar. Deze verzameling leverde het bewijs van de grote literaire gave van Pijper en gaf daarnaast inzicht in het muzikale leven in Nederland in de jaren ‘20 en ‘30 van de 20e eeuw.

In 2019 kwam een deel uit in de bekende reeks Prive Domein van de Arbeiderspers. Daarin staat een keuze uit de duizenden brieven die de componist schreef in zijn leven. Alles komt daarin aan bod: zijn muziek, zijn kritieken, zijn liefde voor auto's en voor vrouwen, zijn twee huwelijken, zijn docentschap en functie als directeur van het Rotterdams Conservatorium. Wat die liefde voor het schone geslacht betreft: niet voor niets noemde Marsman Pijper een ‘haremhouder’. 

2e Hogeweg
Pijper werd geboren aan de 2e Hogeweg in ons dorp. Van het geboortehuis uit 1891 rest alleen nog de voorgevel. Daarachter bevindt zich een modern appartementencomplex dat de naam Halewijn draagt. Halewijn, dat is ook de titel van de enige voltooide opera van Pijper (een niet afgemaakt operawerk heette Merlijn). Er bestaat trouwens een boek met de titel Willem Pijper, Halewijn en Zeist waarin de geschiedenis van dit huis wordt beschreven.

De schrijver Wouter Paap, die zelf begraven ligt in Zeist, zei dat het een wonderlijke speling van het lot was dat Zeist in korte tijd twee zulke grote kunstenaars voortbracht als de dichter Hendrik Marsman en de grote componist en auteur Willem Pijper. 

1915
Nog wat meer over het muzikale en literaire werk van deze Zeistenaar. Pijper deed in 1915 examen muziektheorie aan de Toonkunst-muziekschool in Utrecht (het latere Utrechts Conservatorium) en had compositieles van Johan Wagenaar. Zijn pianolerares aldaar was Helena Johanna van Lunteren-Hansen. 

Met name om in zijn levensonderhoud te voorzien schreef Pijper muziekkritieken en essays in dagbladen en periodieken. Hij begon zijn carrière als muziekcriticus in 1917 bij het Utrechts Dagblad. Tegelijkertijd was hij leraar compositie aan het Amsterdams Muzieklyceum.

Hoofddocent
In 1925 werd Pijper benoemd tot hoofddocent instrumentatie aan het Amsterdams Conservatorium. In 1926 richtte hij het tijdschrift De Muziek op, samen met Paul F. Sanders. Van 1930 tot zijn dood was hij directeur van het Rotterdams Conservatorium. In de tweede helft van de jaren dertig schreef hij nog over muziek voor de Groene Amsterdammer. Componist en schrijver dus gedurende heel zijn loopbaan.

Willem Pijper overleed in 1947 op 52-jarige leeftijd in Leidschendam aan longkanker. Hij is begraven op Begraafplaats Zorgvlied. Op de Kop van Zuid in Rotterdam staat een bronzen beeld van Pijper, gemaakt door Willem Verbon.

Mahler
Als componist werd Pijper eerst beïnvloed door de Duitse laat-romantiek en in het bijzonder Gustav Mahler, zoals blijkt uit zijn eerste symfonie (1917). Kort daarop richtte hij zich op het Franse impressionisme van Claude Debussy en Maurice Ravel. 

Na 1920 streefde hij naar een absolute muziek, vrij van literaire verwijzingen. Zijn leidsmannen werden toen vooral Darius Milhaud, Igor Stravinsky en Béla Bartók. In zijn werken gebruikte hij polytonaliteit en polyritmiek. Verrassend is zijn voorkeur voor Spaanse ritmen als tango en habanera.

Halewijn
Vanaf ongeveer 1932 ging Pijper doorzichtiger componeren. In die jaren schreef hij de opera's Halewijn en Merlijn. En ook al koos hij een principieel andere weg dan de atonaliteit en de twaalftoonstechniek van de Tweede Weense School, hij heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de moderne muziek in Nederland. Hij werd een veel geroemd toondichter van moderne composities. 

Willem Pijper schreef ook maçonnieke muziek (geïnspireerd door de vrijmetselarij), waaronder de Zes adagio's (1940). Pijper was zelf vrijmetselaar.

Safe
Kort voor de Duitse aanval op Nederland in 1940 borg Pijper een groot deel van zijn composities op in een safe bij een bank. Alle manuscripten die hij nog thuis bewaarde gingen bij het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 verloren.

Willem Pijper, naast Hendrik Marsman een groot Zeister kunstenaar. In theater Figi bestaat er een kleinere Willem Pijperzaal (ruimte voor meer dan 200 mensen) en een grotere Hendrik Marsmanzaal (plaats voor meer dan 500 gasten). Figi eert de geschiedenis van Zeist.

foto: Nationaal Archief