De veilige wereld van verhalen

Mayada groeide op in Irak. “Tijdens mijn jeugd luisterde ik naar verhalen van vrouwen uit mijn familie. Toen ik naar Zeist verhuisde, was mijn eerste klik met Zeist de kunst. Mijn aandacht werd in het bijzonder getrokken door het beeld Europa en Afrika van Albert Xavery, aan de gracht van Slot Zeist”.

30 augustus 2026

tekst: Mayada Khalil

Mijn eerste klik met Zeist was de kunst. Toen ik naar Zeist verhuisde, maakte vooral de kunst in Slot Zeist indruk op mij. Mijn aandacht werd in het bijzonder getrokken door het beeld Europa en Afrika van Albert Xavery, aan de gracht van Slot Zeist.

Dit beeld wekte mijn nieuwsgierigheid en riep beelden bij me op. Ik associeerde het met het bekende beeld van Shahrazad en Shahryar aan de oevers van de Tigris, in de Abu Nuwasstraat in Bagdad, gemaakt door Muhammad Ghani Hikmat in 1975.

In dit beeld staat Shahrazad tegenover Shahryar, die half liggend zit. Hij lijkt ontspannen naar haar verhalen te luisteren. In het oorspronkelijke verhaal vertelt Shahrazad duizend-en-één verhalen, iedere nacht één, om te overleven. De tirannieke koning Shahryar trouwde elke nacht met een vrouw en liet haar voor zonsopgang vermoorden. Shahrazad bedacht een schild van verhalen om zichzelf tegen zijn wrede macht te beschermen.

Zo hield ze de koning geboeid. Na duizend-en-één nachten vergaf Shahryar haar. Shahrazad bleef zijn vrouw en werd de moeder van zijn drie zoons. De tirannieke koning veranderde in een rechtvaardige heerser.

Maar er zijn ook andere versies van het verhaal van Shahrazad en Shahryar, die ik niet uit boeken ken en ook niet van televisie of uit de bioscoop. Het zijn de verhalen die mijn moeder, oma’s en tantes mij vertelden.

Tijdens mijn jeugd luisterde ik naar verhalen van vrouwen uit mijn familie en van buren, maar ook van onbekende vrouwen die we onderweg tegenkwamen in de bus, trein of taxi. Mijn moeder hoorde tijdens de lange reizen van Bagdad naar Basra of Nasiriya verhalen van vrouwen die ze toevallig ontmoette. Zij vertelde die verhalen vervolgens weer door aan de vrouwen in onze familie.

Vrouwen waren open naar elkaar en vertrouwden elkaar. Door verhalen te vertellen deelden ze hun leven, luchtten ze hun hart en verbonden ze zich met elkaar en met de wereld. Verhalen waren een manier om contact te maken met een buitenwereld die vaak buiten de grenzen van hun omgeving, familie en huis lag. Een slimme manier om even te ontsnappen aan een moeilijke werkelijkheid.

Ik mis die kringen van vrouwen die dicht bij elkaar zaten: hoofd naast hoofd, knie naast knie. Ze fluisterden, lachten, klaagden en huilden zachtjes. In het midden stond een grote theepot kardemomthee, met koekjes of kleicha, noten, gedroogd fruit, dadels met sesampasta of uruqbrood, een traditioneel Iraaks gerecht. Ik zal hun zachte, warme stemmen nooit vergeten.

Soms droegen ze droevige gedichten voor, met een melodieuze, gebroken stem. Ik begreep ze niet altijd, maar ze maakten hun verhalen compleet. Er hing een wolk van magie om de vrouwen heen: een zachte, veilige en bijna heilige wereld, afgescheiden van hun omgeving. Als kind wilde ik die wereld binnengaan en erin blijven.

De wereld van verhalen is voor mij altijd een veilige wereld geweest. Daarom beschermde Shahrazad zichzelf met verhalen tegen het zwaard van de koning.

De verhalen van mijn familie
Mijn moeder vertelde het verhaal van Shahrazad en Shahryar aan mij en mijn jongste broer voor het slapengaan. Haar versie was anders dan die van mijn tante of oma.

Mijn moeder vertelde dat Shahrazad na duizend-en-één nachten koningin werd, omdat de koning niet zonder haar kon leven.

Mijn oma van moederskant vertelde dat de koning Shahrazad aan het einde van de duizend-en-eerste nacht liet vermoorden, net zoals hij eerder met zijn concubines had gedaan.

Mijn oma van vaderskant vertelde dat de koningsmannen en concubines zagen dat de koning verliefd was geworden op Shahrazad. Hij luisterde naar haar en volgde haar adviezen over het volk en de staat. Daarom wilden zij haar vermoorden.

Een jonge tante vertelde dat Shahrazad een deal sloot met Shahryar: ze stelde haar dood nog duizend nachten uit door hem nog duizend verhalen te vertellen.

Een andere tante vertelde dat Shahryar niet meer zonder haar verhalen kon leven. Ze waren voor hem als lucht en water. Wat Shahrazad vroeg, kreeg ze. Zij vroeg hem rechtvaardig te zijn en geen arme in zijn koninkrijk aan zijn lot over te laten. Hij deed wat zij vroeg.

Weer een andere tante vertelde dat Shahrazad in de duizendste nacht verdween. Shahryar bleef verdrietig achter, verslaafd aan haar verhalen, en stierf kort daarna.

Elke vrouw in mijn familie vertelde Shahrazad op haar eigen manier, vanuit haar eigen levenservaringen, wonden, hoop en verlangens. Verhalen waren vertrouwde aarde: een plek om zich thuis en veilig te voelen. Ze maakten het leven lichter en draaglijker.

Het verhaal van vrouwen
Wat mij achteraf opvalt, is dat de versie van het verhaal vaak paste bij het leven van de vrouw die het vertelde. Het verhaal weerspiegelde haar eigen ervaringen, haar zorgen of haar wond.

Soms vertellen vrouwen verhalen om zichzelf te beschermen, zoals Shahrazad. Soms vertellen ze om een blinde wereld te laten zien en horen wat anders verborgen blijft. Tot op de dag van vandaag zijn er miljoenen vrouwen die, net als Shahrazad, hun verhalen vertellen om zichzelf te redden.

Het verhaal van Shahrazad is voor mij het verhaal van vrouwen die willen blijven leven. Gewoon willen blijven leven.

Een ander beeld dat ik verbind met Europa en Afrika en met het verhaal van Shahrazad en Shahryar is Vrouw met draperie aan de 1e Dorpstraat. Het is alsof deze vrouwfiguur de wereld haar verhaal vertelt, met veel meer vrijheid dan Shahrazad in haar verhaal had.

Als ik de twee beelden — Europa en Afrika en Vrouw met draperie — bij elkaar kan laten staan in Slot Zeist, wordt mijn verhaal compleet.

foto boven: Willem Nabuurs via Wikimedia, CC BY-SA 3.0, foto onder: Abdulrzaq via Wikipedia, CC BY-SA 4.0