Sint Josephkerk

Maarten bezocht een rondleiding van het Gilde Zeist door de Sint Josephkerk aan de Rozenstraat, rijksmonument uit 1924 en voorzien van een groot aantal glas-in-loodramen. De gidsen Peter van der Arend en Henk de Goede van het Gilde Zeist vertelden niet alleen over die ramen maar ook over de hele ontstaansgeschiedenis van de kerk.

25 mei 2026

tekst en foto’s: Maarten Bos

Ik werk nu bijna 20 jaar voor sociaal leer- en ontwikkelbedrijf Biga Groep in Zeist. Ik ben 65 en sinds mijn 62e werk ik een minder aantal uren per week. Maar op woensdagmiddag werk ik gewoon bij de Biga.

Nu las ik in het Zeistermagazine dat er op woensdagmiddag 20 mei een excursie van het Gilde Zeist zou plaatsvinden in de Sint Josephkerk aan de Rozenstraat. Onderwerp van het evenement zouden de prachtige glas-in-loodramen in de kerk zijn (uiteindelijk bleek de rondleiding nog veel meer te behelzen dan alleen dat thema). Dat leek me zo interessant dat ik het werk het werk liet, de middag vrij nam en me op het betreffende tijdstip naar de Rozenstraat spoedde.

Enthousiast
In de kerk werd een groep van 13 enthousiaste toehoorders ontvangen door de gidsen Peter van der Arend en Henk de Goede van het Gilde Zeist. Peter en Henk zijn zelf ook parochianen van de Josephkerk. Zij leidden de bezoekers vakkundig rond in het kerkgebouw, waarbij Peter de kunstzinnige en historische aspecten en Henk de technische aspecten van de kunstobjecten benadrukte.

De gidsen begonnen met wat historie rond rooms-katholiek Zeist. Vanaf de 12e eeuw was er al een kerk in Zeist. Op de terp, waar nu de Oude Kerk staat. In de 16e eeuw kwam de Reformatie. De katholieken moesten een stap terugdoen. Vanaf 1795 kwam er meer godsdienstvrijheid. In 1846 werd een Rooms-Katholieke kerk aan de Utrechtseweg gebouwd. Doordat die kerk langzamerhand te klein werd, werd in 1923 begonnen met de bouw van een kerk aan de Rozenstraat. Op 2 juli 1924 werd de Sint Josephkerk door de Utrechtse aartsbisschop Hendrik van de Wetering plechtig ingewijd. Het gebouw is nu Rijks- en gemeentemonument.

Rozenstraat
Om de kerk aan de Rozenstraat heen werd een aantal katholiek georiënteerde gebouwen neergezet: het verenigingsgebouw van de R.K. Werkliedenvereeniging 'St Joseph', de Andreasschool en het Maria-Oord, waarin de bewaarschool, de naaischool, het gymnastieklokaal en het zusterhuis onderdak vonden. De Sint Josephkerk kreeg 1.000 zitplaatsen, maar met een mogelijke toekomstige uitbreiding werd toen al terdege rekening gehouden. Architect van de kerk was Wolter te Riele, een leerling van de bekende katholieke bouwmeester Pierre Cuypers. 

De kerk heeft een rijke geschiedenis. Ter illustratie van dat feit werd het verhaal van pastoor Overmaat (1886-1976) aangehaald. Hij was 30 jaar pastoor, van 1936 tot 1966, onder meer dus tijdens de oorlogsjaren. Hij predikte tijdens de bezetting tegen de bezetter en werd opgepakt. Hij kwam via Scheveningen in Dachau terecht, maar overleefde dat kamp. Hij keerde, kaalgeschoren, terug naar Zeist. Na de oorlog zorgde hij ervoor, econoom als hij was, dat de parochie financieel heel gezond werd. Hij droeg ook zorg voor verfraaiing van de kerk. Denk daarbij met name aan de plaatsing van de glas-in-loodramen in het gebouw na de oorlog. Hij was een begrip in Zeist. Hij was ook de drijvende kracht achter de bouw van de rooms-katholieke Teresiakerk in Maarn. Gids Henk had Overmaat nog persoonlijk gekend.

Klokken
In de oorlog werden de bronzen klokken van de kerk door de Duitsers uit de toren gehaald en omgesmolten om te dienen als grondstof voor wapens. Die actie van de bezetter maakte diepe indruk op de gelovigen. In 1946 kochten rijke parochianen vier nieuwe klokken voor de kerk. Ook de familie Ruijs (van Figi) droeg hieraan bij.

De gidsen vertelden na de aandacht voor de geschiedenis het volgende over de bouw van de kerk zelf. Eerst zou de Josephkerk geen toren krijgen, maar door een schenking werd het bouwen daarvan toch mogelijk. Een van de voorwaarden van de schenker was dat de toren de hoogste van Zeist zou worden. En zo geschiedde. De in koepelvorm gebouwde toren van de katholieke kerk is hoger dan die van de Oude Kerk. Misschien wilde de katholieke gemeenschap in Zeist zich zo een beetje laten gelden tegenover de protestante Zeistenaren. Peter: "Zeist was van oudsher een protestant dorp. De katholieken wilden zich wellicht bewijzen".

Bijzonder
Peter meldde vervolgens dat de Josephkerk heel bijzonder is, veel bijzonderder dan menigeen denkt en dat zeker ook vanwege de ramen. De kerk is in 1924 ingewijd. 12 wijdingskruisjes herinneren daaraan. De kruisjes zijn in de muren ingemetseld, staan voor de 12 apostelen en zijn in iedere katholieke kerk te vinden. De statiën in het gebouw zijn van de hand van schilder Cees Dunselman uit Amsterdam. Dunselman was gespecialiseerd in dit genre. 

Er bevindt zich in de kerk 250 vierkante meter aan glas-in-loodramen, de meeste van de hand van glazenier Willem Mengelberg. Er is één hoek links voorin, genaamd de Gedachteniskapel, waar ramen uit de oude katholieke kerk aan de Utrechtseweg zijn terug te vinden. Die zijn gemaakt door Otto Mengelberg, de vader van Willem. In een andere hoek rechts voorin worden ramen van glazenier van Straaten aangetroffen. Die stammen ook nog uit de kerk aan de Utrechtseweg en sluiten daardoor niet helemaal aan bij wat later in de Josephkerk werd geplaatst. 

Glazenier
De bemoeienis van pastoor Overmaat begon in de oorlog toen hij glazenier Willem Wiegmans benaderde om glas-in-loodramen te maken voor de Josephkerk. Er was echter een probleem. Het was oorlog en lood was niet verkrijgbaar. Wiegmans bedacht een procedé waarbij hij werkte met kleine glasstukjes die hij plakte op draadglas. Het resultaat waren prachtige mozaïekramen in de Mariakapel rechts achterin in de Josephkerk.

Wiegmans overleed al in de oorlog en zijn twee zoons versierden de Open Maria Dagkapel links achterin de Josephkerk volgens dezelfde methode als die van hun vader. Het resultaat zijn de ook nu nog te bewonderen heldere mozaïekramen van deze kapel in de kerk.

Verfraaien
Na de oorlog verzocht Overmaat glazenier Willem Mengelberg om de kerk verder te verfraaien met glas-in-loodramen. Alle andere dan de al genoemde ramen in de Josephkerk zijn van de hand van Willem Mengelberg, die drie ervan heeft gesigneerd. Voorin de kerk bevinden zich zijn zogenaamde Mariaramen en vooraan rechts worden de Jozeframen aangetroffen. Jozef wordt onder meer afgebeeld als patroon van de arbeid en van het gezin.

Peter: "Willem Mengelberg was soms zwaar op de hand. In sommige voorstellingen van zijn hand vind je die somberte terug. Mengelberg werd beïnvloed door de schilder Toorop. Ook dat zie je terug in de kerkramen. Naast de Maria- en Jozefvoorstellingen kent de Josephkerk ook een reeks creaties van Mengelberg die de Credoramen worden genoemd. De voorstellingen daarin zijn gebaseerd op de twaalf geloofsartikelen". 

Schatkamer
Peter en Henk beëindigden de zeer interessante rondleiding met een bezoek aan de zogenaamde Schatkamer van de kerk. Peter: "In de loop der jaren is een aantal katholieke kerken in Zeist gesloten. Wat die kerken aan belangrijke voorwerpen bezaten is nu terug te zien in deze Schatkamer, naast de schatten van de Josephkerk zelf. Ik was zelf bij de sluiting van die kerken betrokken en ik heb ervoor gestreden alle belangwekkende objecten vanuit die locaties (weer) naar de Josephkerk te krijgen. Je vindt hier kelken, monstransen, bekers, schalen en veel meer. Het is zeer zeker de moeite waard deze objecten eens goed te bekijken. In één van de monstransen zijn juwelen verwerkt die een katholieke vrouw in het begin van de 20e eeuw aan de kerk naliet".

Peter: "In de geschiedenis van de Josephkerk duikt natuurlijk de persoon van pastoor Overmaat op. Maar ook de naam van pastoor Reinders mag niet ontbreken. Hij was de bouwpastoor die in de jaren voor 1923 voor de nieuwbouw ijverde. De kerk kwam er dus. Ik wil ook nog vermelden dat er in de Josephkerk weinig beelden te bewonderen zijn. Overmaat was geen groot pleitbezorger van beelden en de Zeister kerk leed ook onder de ‘beeldenstorm’ van de jaren ’60, toen onder invloed van het Tweede Vaticaans Concilie veel voorwerpen werden verwijderd uit Nederlandse katholieke kerken. De toenmalige pastoor van de Josephkerk deed daaraan mee. Weinig beelden dus in onze kerk maar daar staan de meer dan bijzondere ramen tegenover".

Beladen
Een van de bezoekers merkte op: "Mengelberg? Is dat niet een beetje een beladen naam?" Hierop wisten de gidsen te antwoorden dat Mengelberg stamde uit een creatieve en ook muzikale familie. De vader van Willem, Otto, maakte in de 19e eeuw ook glas-in-loodramen. Vader Otto had een broer en dat was de beroemde dirigent Mengelberg, die ook Willem heette. Deze Willem, oom van de glazenier, werd omstreden omdat hij tijdens de bezetting bleef dirigeren terwijl joodse leden van zijn orkest werden ontslagen. Hij bleef ook optreden. En dat verklaart de aangetaste roep van de naam Mengelberg. 

De Sint Josephkerk, een bezoek waard.