Tucht en verheffing in Eikenstein

De oude jeugdgevangenis Eikenstein wordt door NabijWonen omgebouwd tot nieuwe woongemeenschap. In het Historisch Café werd de geschiedenis van het pand besproken. Tussen 1904 en 1950 was het een tuchtschool voor meisjes, die gevangen zaten maar waar de nadruk ook lag op onderwijs: klassikale lessen, werken in de moestuin, volksdansen, toneel en een zangkoor.

2 augustus 2026

tekst en foto’s: Maarten Bos

Het Zeister Historisch Genootschap (ZHG) organiseert ieder kwartaal een Historisch Café. Dat is altijd op de laatste maandag van de eerste maand van een kwartaal, dit keer dus op 27 juli. Aanvangstijd is 17 uur. De bijeenkomst duurt een uur en de locatie is een zaal in Figi. Toegang is gratis.

De spreker was ditmaal archeoloog Evert van Ginkel uit Leiden. Hij ging in op de bijzondere geschiedenis van Eikenstein. Voor mij een interessant thema, omdat ik een aantal van de daar recent gehuisveste bewoners persoonlijk ken. Onlangs was ik er nog op bezoek.

Nieuw
Ter gelegenheid van de bouw van de nieuwe woonwijk rond dit monumentale pand aan de Utrechtseweg schreef Van Ginkel een boek: “Eikenstein, verhalen van toen voor mensen van nu”. 

Evert van Ginkel heeft in deze publicatie, in opdracht van NabijWonen, de historie van Eikenstein en de herbestemming weergegeven. Het gebouw uit 1904, waarin ooit een tuchtschool, een Rijksopvoedingsgesticht en later, tot 2016, een jeugdgevangenis waren gevestigd, staat centraal in dit geschrift. Evert maakte de toehoorders deelgenoot van zijn bevindingen en benadrukte dat Eikenstein een eigen boek verdient. Evert bovendien: "Best wel apart dat ik als niet-Zeistenaar en niet-criminoloog dit werk mocht schrijven".

Enthousiast
Voor een enthousiast gehoor in een (zoals altijd bij het Historisch Café) volle zaal stak Evert van wal. Evert: "Het zwaartepunt van mijn verhaal ligt in de periode 1905-1950. Dat is namelijk het tijdvak waarvan de bronnen het interessants zijn. Daarna wordt de geschiedenis van Eikenstein erg onoverzichtelijk, chaotisch en eigenlijk minder boeiend. Als ik ook die periode uitgebreid in mijn boek had besproken zou ik jaren onderzoek hebben moeten doen en daarmee een proefschrift produceren. Dat was niet de bedoeling. In mijn lezing vandaag en ook in mijn publicatie wordt natuurlijk wel gesproken over de huidige herbesteming van Eikenstein".

Evert: "Om de komst van de tuchtschool voor meisjes Eikenstein in 1904 goed te begrijpen moeten we terug naar 1897 en naar het kabinet Pierson dat toen opereerde. Dit enige geheel liberale kabinet uit de Nederlandse geschiedenis was, gemeten naar de normen van die tijd, zeer sociaal, nadat in vorige eeuwen de behandeling van gevangenen, ook jeugdige, gezien door de bril van onze tijd,  verre van sociaal was geweest".

Cort van der Linden 
Evert: "Een van de ministers in dat kabinet was de liberaal Cort van der Linden. Naar hem is in het Zeister Staatsliedenkwartier de Cort van der Lindenlaan genoemd. Hij maakte bij wet mogelijk dat ouders in voorkomende gevallen uit de ouderlijke macht konden worden gezet. Het Rijk nam dan de voogdij over en de kinderen kwamen terecht op tuchtscholen en Rijksopvoedinggestichten". 

Evert: "Dus kwamen er vijf tuchtscholen en Eikenstein was één van die instellingen. Doel was de kinderen, meisjes in dit geval, weer op het rechte pad te krijgen. Ze werden opgeleid voor een eenvoudig baantje of tot zorgzame huismoeder. Soms, maar ook heel vaak niet, werd daarbij succes geboekt. Het onderwijs stond gelijk aan wat toen basisonderwijs was. Er werd onder meer lesgegeven in taal, rekenen, aardrijkskunde en handwerken. Maar het heropvoeden mislukte nogal eens en het kwam niet zo vaak voor dat een meisje het niveau bereikte van de huidige groep 8. Het idee erachter niettemin was optimistisch: niet zomaar opsluiten, ook verheffen".

Buitenplaats
Evert: "Op de plek waar de tuchtschool in 1904 verrees stond eerst de buitenplaats Eikenstein. Die werd gesloopt. Willem Metselaar junior was de architect van het nieuwe gebouw. De opzet was zo goed, met bijvoorbeeld ook een speelplaats, dat de komst naar Eikenstein voor veel van de meisjes luxe betekende. Maar de ingezetenen zaten natuurlijk wel opgesloten en dat werd logischerwijs als minder prettig ervaren". 

"De meisjes sliepen op slaapzalen (er waren ook cellen) en er moest gezwegen worden. Na ongeregeldheden op Kerstavond 1924 werd die zwijgplicht opgeheven. Ook de eenzame opsluiting verdween toen. De meeste jongeren waren 16 of 17 jaar oud en zaten voor lichtere vergrijpen als diefstal, stroperij of misschien wel jeugdprostitutie. Veelal ‘klein bier’”.

Moestuin
Evert: "Naast de lessen werd er ook gewerkt in de moestuin, waren er uitjes naar de hei, werd er aan volksdansen en toneel gedaan en was er een zangkoor. Er was zelfs een, zeer populaire, padvindersclub. Deze padvinders trokken ook op met padvinders van buiten het instituut en dat contact was zeer gewild bij de ingezetenen".

"In 1950 gingen de meisjes weg bij Eikenstein, nadat in de oorlogsjaren het aantal bewoners was toegenomen. Jongens kwamen in hun plaats. Het complex werd een jeugdgevangenis en dus niet langer een open instelling mede gericht op scholing. Het geheel werd een fort. Er kwamen cellenblokken bij, hekken, alarmsystemen en camera's. Tot 2016 heeft dat zo bestaan. In 2018 stond Eikenstein te koop".

Herbestemming 
Dan over mijn kennissen in Eikenstein en over de huidige herbestemming van het complex. Twee van mijn contacten wonen er onder hoede van Abrona en hebben beide een lichte beperking. Van één van hen weet ik dat zij helemaal opgeleefd is in haar nieuwe omgeving. Zij heeft er veel aanspraak maar woont toch geheel zelfstandig. Een derde persoon die ik ken woont er onder de vlag van Kwintes. Kwintes beheert onder meer woningen voor mensen met een psychiatrische achtergrond.

Evert vult aan: "Naast de Abrona- en Kwintesbewoners zijn er nog anderen in Eikenstein gehuisvest en rond het gebouw worden nog allerlei andere, ook vrijstaande, huizen gebouwd. Het eindresultaat zal een complete woonwijk zijn met 200 woningen waar ideaal gesproken de verschillende bewoners elkaar zullen gaan ontmoeten. Voor dit idealistische plan zijn de gemeente, NabijWonen en Abrona al in een vroeg stadium in overleg gegaan. Wethouder Angèle Welting (D66) is in het hele proces van groot belang geweest. De cellen die bijgebouwd waren zijn allemaal gesloopt. Wat bleef zijn het gebouw uit 1904 en de latere dienstwoningen, zo solide gebouwd dat herbestemmen mogelijk bleek".

Autoluw
Slotsom is dat hier binnenkort een autoluwe, groene en zeer gewilde wijk zal staan. Rest nog te vermelden dat onderzoeker Saskia Bultman een proefschrift heeft geschreven over Eikenstein. Evert heeft die dissertatie deels ook wel in zijn eigen onderzoek verwerkt. En ook leuk om te weten: alle personen die recent een woning in het gebouw Eikenstein hebben betrokken hebben het boek van Evert gratis uitgereikt gekregen. De publicatie is ook verkrijgbaar bij Kramer en van Doorn.

Meer informatie over het ZHG en het Historisch Café: www.zhg.nl