Bol met punten of morgenster?

Diverse gebouwen in Zeist hebben op het dak puntige bollen staan, soms ook wel ‘morgenster’ genoemd. Maar bedoelde de ontwerper dan een morgenster als ster in de morgen, of een puntig wapen aan een stok? Jan Willem loopt zes Zeister panden langs.

8 maart 2026

tekst: Jan Willem Arends

Ik schreef al eerder in deze serie artikelen over bollen met punten op het oude Gemeentehuis aan de Eerste Dorpsstraat en de winkel/het woonhuis hoek Slotlaan/Middenlaan. Toen noemde ik de bol met punten nog: gedoornde bol. 'Met punten' klonk mij naderhand toch neutraler en dus juister in de oren dan 'gedoornde', een geval van voortschrijdend inzicht. Omdat ik in eerdere artikelen de betekenis van bollen met punten niet rond kreeg en ik nog meer gebouwen met dergelijke ornamenten ontdekte, besloot ik er een apart artikel aan te wijden, dit dus.

Een overzicht van gebouwen met bollen met punten in Zeist:

Winkel/woonhuis, Voorheuvel 63-65 (bovenste foto). Bollen van zink elk met vier horizontale punten en één verticale punt.

Oude Gemeentehuis, Eerste Dorpsstraat 11. Bollen van zink elk met acht horizontale punten en één verticale punt; die laatste droeg ooit een hellebaard. Tussen de bollen een zinken ornament.

Winkel/woonhuis, hoek Slotlaan/Middellaan in 1962. De linker bol is nu weg. Steenachtige bollen elk met vier horizontale punten en één verticale punt. Tussen de bollen een spits object van onbekend materiaal.

Woonhuis, Tollenslaan 54/56. Steenachtige bollen elk met vier horizontale punten en één verticale punt. Tussen de bollen een grotere, geribbelde bol met steenachtig uiterlijk.

Woonhuis, Steijnlaan 23. Steenachtige bollen elk met vier horizontale punten op een horizontaal bandje en een verticale punt. Tussen de bollen een soort obelisk, eveneens een steenachtig ornament.

Woonhuis, Eerste Dorpsstraat 5. Steenachtige bollen elk met vier horizontale punten en één verticale punt. Tussen de bollen een spits ornament waarschijnlijk ook van steenachtig materiaal.

De kern van de ornamenten kan van een ander materiaal zijn. Steenachtig betekent terracotta of kalkspecie; de eerste is waarschijnlijker dan de tweede. Door een verflaag niet in alle gevallen te zeggen.

Wat opvalt bij de Zeister bollen met punten is dat: 

• hun punten horizontaal of verticaal staan dus niet schuin naar boven of beneden
• ze getweeën voorkomen (of toch minstens voorkwamen)
• de meeste van (gebakken) klei zijn gemaakt
• bijna alle duo's gecombineerd worden met een derde object
• de duo's allemaal anders zijn (hoewel die van de hoek Slotlaan/Middellaan, Tollenslaan en Eerste Dorpsstraat erg op elkaar lijken)
• de derde objecten allemaal verschillend zijn

Deze bollen met punten lijken twintigste eeuws. Mij is maar één ouder geval bekend – in Middelburg, daar kom ik op terug.

Bol met punten
In het bekendste iconografische handboek, dat van Hall, en in Wikipedia valt de term 'bol met punten' niet, en ook geen term die daarop lijkt; in artikelen in kranten, tijdschriften en op internet wel maar slechts enkele malen.

In een artikel over de opening van het oude Gemeentehuis in 1878 noemt de schrijver ervan de bollen met punten op dat gebouw 'morgensterren'. Hoe komt hij daaraan?

Morgenster
'Morgenster' is de planeet – dus strikt genomen geen ster – die vroeg in de ochtend zonlicht reflecteert als de zon nog niet op is. Die planeet is in de meeste gevallen Venus, maar kan ook Mercurius of zelfs Jupiter zijn (die laatste twee mogelijkheden worden hieronder genegeerd). De morgenster licht fel op en wordt traditioneel als een puntige ster weergegeven.

Venus kan ook avondster zijn: als de zon al onder is.

De morgenster en de avondster zijn al sinds het begin der tijden belangrijk voor mensen. De oude Grieken koppelden deze aan mythologische personages respectievelijk Phosphorus (brenger van de dageraad) en Hephorus (ster van de avond). Voor de Romeinen waren ze Lucifer en Vesperi. Ook christenen waardeerden de morgenster, onder meer dankzij een tekst in de Bijbel: “Ik, Jezus [...] Ik ben de telg van David, zijn nakomeling, de stralende morgenster”. 

Wij zien de morgenster en de avondster als sterren met puntjes in het verticale vlak. Het gekke is dat de meeste punten van de bollen met punten in het horizontale vlak liggen. Ik vraag mij af: Hoe kom je dan op 'morgenster' = planeet?

Wapen
Vanaf de zestiende eeuw kwamen er wapens in omloop die morgenster werden genoemd: een bol met punten aan alle kanten, aan een stok, al of niet met een ketting tussen bol en stok. 

Het gekke is dat de bollen met punten op Zeister gebouwen geen punten aan alle kanten hebben. De betekenis 'morgenster' = wapen dringt zich dan niet op, tenzij extra informatie in die richting wijst.

Derde object
Behalve die aan de Voorheuvel worden alle bollen met punten in Zeist gecombineerd met een derde object: een soort druppelvorm, een spits object of een bol (zie foto's). Dit object staat tussen de bollen met punten in. De betekenisrelatie tussen deze ornamenten is onduidelijk.

Afweging
Twee dingen vind ik erg waarschijnlijk: 'morgenster' = planeet, is ouder dan 'morgenster' = wapen; en de laatste is een koppeling aan/associatie met de eerste. Alle overige dingen acht ik minder waarschijnlijk en kunnen wat mij betreft alleen dankzij extra informatie waarschijnlijker worden.

Het feit dat alle bollen met punten in paren zijn opgesteld geeft te denken. Die paren zouden naar fasen van Venus, of morgen- en avondster kunnen verwijzen.

Het blijft onduidelijk of de bollen met hun punten in het horizontale vlak 'morgenster' = planeet moeten voorstellen. Aan de Tollenslaan staat een geribbelde bol tussen de twee bollen met punten. Die middelste bol is groter dan de twee buitenste en zou de zon kunnen voorstellen waar Venus (net als de aarde) omheen draait. De buitenste bollen zouden naar fasen van Venus, of morgen- en avondster kunnen verwijzen.

Of de Griekse, Romeinse en christelijke betekenissen een rol speelden voor opdrachtgevers is onbekend.

Het is qua vorm onwaarschijnlijk dat deze bollen met punten 'morgenster' = wapen voorstellen omdat ze maar enkele punten hebben in plaats van vele die over de hele bol zijn verspreid. In het geval van het oude Gemeentehuis, zijn de met een hellebaard uitgebreide bollen met punten wel te beschouwen als 'morgenster' = wapen. Ook aan de Kloveniersdoelen te Middelburg – kolveniers waren soldaten in dienst van de stad – werd een bol met punten naar alle kanten aangebracht die gezien de naamgevers van het gebouw als wapen kan worden opgevat.

Misschien ging het sommige architecten en opdrachtgevers helemaal niet om deze betekenissen maar om de architectonische mogelijkheden die dergelijke objecten boden: driehoekig geveldeel, van het dak 'loskomende' gevel, of een interessante verdeling van de drie objecten over de breedte van de gevel. Of gevels, zoals in het geval van Tollenslaan 54/56. En verder waren dergelijke objecten gewoon mooi.

Ook de beschikbaarheid van de ornamenten kan een rol hebben gespeeld.

Tot slot
Ik blijf het in z'n algemeenheid lastig vinden om de betekenis van gevelversieringen te duiden, mede omdat mensen voortdurend associëren en betekenis dus altijd op drift is. Daar komt in dit geval bij dat er weinig over is vastgelegd. Dus of ik met dit aanvullende onderzoek nou veel ben opgeschoten...

Ik vermoed dat deze bollen met punten vooral een architectonisch hulpmiddel waren.

Hoe dan ook, het is bijzonder dat in Zeist nog zes gebouwen met bollen met punten zijn getooid – en nog veel meer met bollen zónder punten, onder meer in de Eerste Dorpsstraat.

Zoals de voorbeelden van hoek Slotlaan/Middellaan en het oude Gemeentehuis aantonen zijn ornamenten kwetsbaar. Ik hoop dat de bol met punten op het eerste gebouw terugkomt, de hellebaarden van het tweede worden gereconstrueerd en dat alle overige genoemde ornamenten behouden blijven.

Bronnen

• Anoniem, Bijbel (NBV), Openbaring 22:16: Jezus als morgenster
• Anoniem, Weekbode 5 oktober 1878: morgensterren op het oudere Gemeentehuis
• Anoniem, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen Spraches, op: www.dwds.de: “in übertragenem Sinne eine Keulenformige [knuppelvormige, JWA] Waffe, deren Kopf strahlenartig mit spitzen Nägeln besetzt ist (16JH)”
• Anoniem, Wikipedia: morgenster
• Jan Willem Arends, De verdwenen hellebaarden, Zeistermagazine van 15 juni 2025: morgensterren en hellebaarden
• Jan Willem Arends, Kekmakende dakversiering, Zeistermagazine van 28 december 2025: gedoornde bollen
• Hall, Iconografisch handboek, 7e dr., Primavera Pers, Leiden, 2011: geen vermelding van bol met punten en morgenster
• A. van Suchtelen, A.K. Wheelock, Hollandse stadsgezichten uit de gouden eeuw. Waanders, Zwolle, 2009: geen bollen met punten.

Derde foto (hoek Slotlaan/Middellaan): Topografisch Historische Atlas van de Gemeente Zeist, fotograaf onbekend; overige foto's: Jan Willem Arends